Autisme, seksualiteit en grenzen

rose-1015838__340

Naar aanleiding van de online campagne ‘Me too’ waarin vrouwen uitkomen voor seksuele intimidatie of misbruik ben ik gaan nadenken over autisme, seksualiteit, grenzen en de definitie van misbruik en grensoverschrijdend gedrag. De campagne laat zien dat het beeld dat wij van seksueel grensoverschrijdend gedrag hebben niet overeenkomt met de realiteit. Dat geldt voor neurotypische vrouwen en ik denk dat het voor vrouwen en mannen met ASS nog veel sterker geldt.

Dit artikel is geschreven vanuit een vrouwelijk perspectief omdat ik zelf een vrouw ben. Mannen kunnen ook te maken krijgen met grensoverschrijdend seksueel gedrag. Ik gebruik in dit artikel de term ‘seksueel grensoverschrijdend gedrag’ om aan te geven dat er een seksueel geladen situatie is die door de ‘ontvanger’ (in de meeste gevallen een vrouw maar kan ook een man zijn) als onprettig wordt ervaren. Dit kan alles omvatten van een ongewenste flirt, seksuele intimidatie, ongewenste intimiteiten, onvrijwillige seksuele handelingen tot seksueel misbruik en seksueel geweld. De grens van wat als onprettig wordt ervaren en wat traumatisch is is erg individueel. Ik laat het aan de lezer over om te bepalen wat in zijn of haar leven een ongewenste situatie is geweest en welke indruk die heeft achtergelaten.

 

Het stereotiepe beeld van seksueel grensoverschrijdend gedrag klopt niet met de realiteit

Het idee van seksueel grensoverschrijdend gedrag wat we in onze cultuur hebben, is doordrongen van een dader-slachtofferdynamiek. Het beeld is ook erg extreem: het stereotiepe beeld van seksuele intimidatie is ‘man overmeestert vrouw in een donker steegje, misbruikt haar en de vrouw komt met een posttraumatische stressstoornis te zitten’.  Het beeld van seksueel grensoverschrijdend gedrag is ook sterk getekend door machtsverhoudingen: een vrouw die overmeesterd wordt door een man, een hogergeplaatste die een lager geplaatste seksueel intimideert, de rijke en machtige man die denkt dat hij iedere vrouw kan krijgen die hij wil. De stereotiepe dader is een man met een psychisch probleem: narcistisch, psychologische inflatie, een persoonlijkheidsstoornis, een agressieprobleem. Mannen die vrouwen molesteren zijn gevaarlijke gekken. Normale mannen doen dat niet. Dat is het idee. Het stereotiepe slachtoffer is vaak niet in staat geweest zich tegen het probleem te verweren. Maar: had ze niet een te kort rokje aan? Was ze niet op de fiets op plekken waar dat niet pluis is? Ik ga het hier niet hebben over een dubbele seksuele moraal, maar onze ideeën over seksueel geweld worden gevoed door de gedachte dat vrouwen de zwakkere partij zijn en het hun eigen verantwoordelijkheid is dat ze niet in situaties verzeild raken waar hun fysieke zwakte tegen hen gaat werken.

De realiteit is anders. In de meerderheid van de gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag kent de dader het slachtoffer en vindt het overschrijdende gedrag in de relationele sfeer plaats. Dat betekent dat heel vaak een (ex) partner, familielid of een ‘vriend’ (op de glijdende schaal tussen kennis en vaste partner) met dat overschrijdende gedrag te maken heeft. Vrouwen worden gewaarschuwd voor de gek in het steegje, maar het is waarschijnlijker dat een vrouw (of man) een grensoverschrijdende ervaring overhoudt aan de mensen die ze (hij) persoonlijk kent. Toch wordt ze daar nooit voor gewaarschuwd. In werkelijkheid wordt seksueel grensoverschrijdend gedrag meestal niet bepaald door een gek en een hulpeloos slachtoffer. In sommige gevallen heeft het inderdaad met machtsverhoudingen te maken, maar te vaak is onbegrip tussen mensen, het niet kunnen voelen of aangeven van grenzen, de ander ter wille willen zijn, de belangen van een ander boven die van jezelf stellen of vinden dat je als vrouw niet mag of kunt weigeren de oorzaak. Seksueel grensoverschrijdend gedrag is zelden zwart/wit. Het is een grijs gebied waarin vooral grenzen, verwachtingen en dingen die niet uitgesproken worden een rol spelen. En het meest confronterende hiervan is: als de ‘daders’ maar zelden gekken zijn, dan hebben heel veel ‘gewone’ mannen een aandeel in de ervaringen die als grensoverschrijdend worden ervaren. Ik wil hiermee absoluut niet zeggen dat die mannen verkrachters zijn. Het betekent dat wij als maatschappij nog heel wat leren hebben over grenzen, toestemming, oke en niet oke.

Het confronterende aan ‘Me too’ is dat het culturele idee dat daders gestoorden zijn, wordt ondergraven. Het kan voor mannen een geruststellend idee zijn dat ‘jouw soort mannen’ dat soort dingen niet doet. Dat is een ‘ander soort mannen’. Door dit soort onthullingen komt seksueel grensoverschrijdend gedrag opeens heel dichtbij. De comfortzone dat jij als man heel ver van de dader afstaat omdat jij ‘een normale man’ bent, is opeens niet meer zo vanzelfsprekend. En dan kan het heel geruststellend zijn om jezelf voor te houden dat de vrouw in kwestie overdrijft, overgevoelig is, een drama queen of gewoon een zeikerd. Het zou off-topic gaan om de culturele voedingsbodem van seksueel geweld te beschrijven, maar als we dit probleem willen onderkennen, en helemaal in relatie tot gevoelige mensen, dan moeten we de dader-slachtofferdynamiek loslaten en openstaan voor het idee dat veel mannen die zichzelf als ‘normaal’ beschouwen, betrokken kunnen raken bij een incident dat voor een vrouw grensoverschrijdend is zonder daarmee een seksueel delict te begaan of vrouwonvriendelijk te zijn. Het gaat om de binnenwereld van de degene die het overkomt, daar heb je geen zeggenschap over en die kun je onmogelijk kennen. Het gaat ook om gewoonten die cultureel zijn ingeburgerd. Denk aan de opvatting dat de man jager en vrouw prooi is. Of dat initiatief nemen iets voor mannen is. Of de opvatting dat vrouwen het leuk vinden om agressief versierd te worden. Of dat vrouwen ‘overgehaald’ moeten worden voordat ze interesse krijgen in een man. Als jij als man hebt geleerd dat je een jager bent, dat initiatief nemen iets voor jou is en dat ‘vasthoudend zijn’ noodzakelijk is om een vrouw te versieren, dan heeft dat invloed op hoe je met vrouwen omgaat. En bij een gevoelige vrouw komt dat net even wat harder aan dan bij een minder sensitieve vrouw. Niets is zo subjectief als het gevoel van een ander, en dat maakt het ook link want je kunt iemand diep kwetsen, zelfs traumatiseren terwijl je je van geen kwaad bewust bent. Dat geldt voor beide seksen met of zonder seksuele context.

 

Grenzen voelen en grenzen aangeven

Het is gemakkelijk om naar de vrouw te wijzen en te vragen waarom ze haar grenzen niet heeft aangegeven. We leven nu eenmaal in een cultuur met een patriarchale erfenis en het aangeven van grenzen wordt de meeste meisjes en vrouwen niet voldoende bijgebracht. Ook het cultureel bepaalde idee dat de man een jager en de vrouw een prooi is, dat mannen seks ‘nodig hebben’ en dat vrouwen een man ‘tevreden moeten stellen’ draagt hier aan bij. Van vrouwen wordt traditioneel een dienstbare houding verwacht. We willen dat vrouwen de behoeften van anderen nauwlettend in de gaten houden, erop reageren en desnoods zichzelf opofferen om in die behoeften te voorzien. Een vrouw wordt van jongs af aan geleerd de behoeften van een ander boven die van haarzelf te stellen. Dit is een patroon dat onbewust wordt overgebracht en in de praktijk is het niet eenvoudig om er overheen te komen. Vrouwen voelen zich dikwijls schuldig als ze zich assertief opstellen en iets voor zichzelf opeisen omdat ze bang zijn de ander tekort te doen. Hier zit het grote probleem met het ‘grijze gebied’ in grensoverschrijdende seksuele situaties. Het gebeurt niet omdat vrouwen overmeesterd worden, het gebeurt in veel gevallen omdat vrouwen niet weten dát ze hun eigen grenzen mogen voelen, hoe ze die grenzen moeten voelen en hoe ze ze moeten communiceren. In de psyche van vrouwen zit een groot vacuüm als het gaat om het ervaren van ‘zelf’ en voor jezelf opkomen.

Juist op dit punt kan bij vrouwen met ASS een groot probleem zitten. Vrouwen met ASS worden in veel gevallen al op jonge leeftijd geconditioneerd om zich net zo sociaal te gedragen als andere meisjes. Ze spiegelen sociaal gedrag zonder het te begrijpen en putten zichzelf niet zelden uit in die inspanning. Het kan zo’n tweede natuur worden om anderen na te apen dat een vrouw met ASS uiteindelijk niet meer goed in verbinding staat met haar eigen wensen en behoeften. Ze speelt een identiteit waarvan ze heeft geleerd dat ze die moet hebben. Vrouwen met ASS zijn nogal eens bang om anderen teleur stellen met hun ‘onvrouwelijke’ gedrag (ik spreek helaas uit ervaring). Uit angst om afgewezen te worden geven ze dan maar toe of spelen mee en rennen zichzelf voorbij.

Het kan uitdagend zijn om bij jezelf en je eigen behoeften te blijven als er een relatie is. Je eigen identiteit vloeit als het ware samen met die van je partner waardoor je zicht op je eigen behoeften en grenzen minder scherp wordt. Je wilt dat je partner tevreden en gelukkig is en soms voel je een druk om aan een bepaald ‘plaatje’ te voldoen. Dit zorgt ervoor dat je in een relatie meegesleept kunt worden in een dynamiek die eigenlijk niet bij je past, ook als je grenzen normaliter goed ontwikkeld zijn en zonder dat je partner je op enige manier misbruikt. Buiten de relatie heb je vaak een andere kijk op wat nou precies speelde dan toen de relatie er nog was. Vaak begrijp je ook pas met terugwerkende kracht wat er gebeurde en kun je anders tegen de relatie of tegen je partner aan gaan kijken. Je hebt recht op deze reflectie en persoonlijke groei, maar het is zaak om dat zorgvuldig te doen en niet achteraf van je partner een boeman te maken. Je mag van gedachten veranderen, maar houd daarbij altijd in gedachten dat jullie samen een aandeel hadden in wat er is gebeurd en dat je altijd verantwoordelijk bent voor je eigen kwetsuren en je eigen grenzen, ook als het niet altijd is gelukt om ze aan te geven.

ice-frozen-water-winter-road-branch-cold

Het gevaar van dissociëren

Een ander grenzenprobleem is dissociëren. Het is een natuurlijke reactie van mensen om bij een contact of intimiteit die als grensoverschrijdend wordt ervaren, met het bewustzijn uit het lichaam weg te gaan. Dissociëren kan gebeuren bij lichamelijke grensoverschrijding, maar ook bij een geestelijke. Hoe vaak hebben we niet op een andere planeet gezeten terwijl onze gesprekspartner tegens ons aan ratelde met futiliteiten en we het allang zat waren? Het grote gevaar van dissociëren is dat je zo ver met je bewustzijn uit je lichaam weg bent, dat je de grensoverschrijding niet meer voelt. Door te dissociëren bescherm je jezelf tegen de ergste emotionele klap door de grensoverschrijding niet bewust te voelen. Maar de emotie en de spanning van dat moment slaan zich op in je lichaam, ook al heb je ze niet bewust gevoeld. Het is gebeurd, dus het blijft ergens. En je lichaam zal iedere volgende keer vanuit die opgeslagen emotie met een bevriezing reageren wanneer er een toenadering is. Je geest laat de pijn niet toe, maar gaat zich pantseren. Je voelt niet alles meer. Je geest sluit een gedeelte van je ‘voel-bandbreedte’ af om de pijn uit het verleden niet te voelen. Je bent niet meer volledig bereikbaar voor nare, maar ook niet meer voor mooie ervaringen. Je gaat voor een gedeelte als een zombie door het leven.  Je kunt letterlijk getraumatiseerd worden waar je bij staat en het niet doorhebben. Overbodig te zeggen dat je niet in staat bent om je grenzen aan te geven als je gedissocieerd bent. Je voelt het immers niet! De zintuigen en geestelijke waarneming kunnen onder dissociatie zo ver afstompen dat je het echt niet meer waarneemt. Sommige mensen dissociëren zo ver dat ze zichzelf vanaf een afstand waarnemen. Mensen die stelselmatig seksueel misbruikt zijn, hebben dat geestelijk overleefd door elke keer te dissociëren en in een afgestompte staat door het leven te gaan. Dat is het grote gevaar van dissociëren: je kunt jezelf voorhouden dat het niet zo erg was. Je voelt je immers niet getraumatiseerd. maar je bent het wel. Dat trauma uit zich niet op een heftige manier in de vorm van herbeleven, nachtmerries, depressie en angstgevoelens. Het uit zich in een subtiel afsluiten. In bevriezingsreacties die je zelf niet waarneemt omdat je weggaat met je gevoel. In onbewust vermijden van situaties. Trauma is een gegeven met heel gradaties waarin het waargenomen wordt. En soms wordt het bijna niet waargenomen terwijl het er wel is.

Ik heb zelf in relaties een groot probleem met dissociëren gehad. Ik had zelf niet in de gaten dat ik dissocieerde tijdens seks terwijl ik me achteraf heel onprettig voelde over wat er was gebeurd. Ik kon daar wel over praten met mijn partner, maar het bleef gebeuren. Juist omdat je waarneming afstompt, is het heel moeilijk om waar te nemen dat je dissocieerde. Je geestelijke waarneming vervormt. Ieder mens is kwetsbaar als hij of zij gedissocieerd is, maar vrouw die tijdens seks dissocieert, is buitengewoon kwetsbaar. In feite betekent het feit dat je dissocieerde al dat de ervaring binnenkomt als misbruik van jouw lichaam, anders was je wel in je lichaam gebleven. En gaat er niet om dat je partner een boeman is die je seksueel misbruikt, maar dat wat er gebeurt, niet past bij wie jij bent. En juist op het moment dat het gebeurt, is het het aller-allermoeilijkst om erop te reflecteren en er over te praten. Achteraf wel, maar dan is het te laat. Iedere seksuele ervaring kan een afbrekende ervaring worden terwijl je je afvraagt wat er in godsnaam mis met je is dat je niet van seks kunt genieten.

 

Dissociëren, seksualiteit en ‘het probleem verbergen’

Nergens komt ‘het probleem’ van al dan niet gediagnosticeerde vrouwen met ASS harder, confronterender en schrijnender naar boven dan bij seks. Nergens is de kloof tussen jou en andere mensen zo breed als tussen de lakens met je vriend. Het is zo gemakkelijk om sec de intimiteitsproblemen waar vrouwen met ASS mee te maken hebben op te sommen: weinig libido, wel libido ervaren maar er niet aan kunnen toegeven, overprikkeld zijn na seks, (vrijwel) alle toenadering als grensoverschrijdend ervaren. Het is een rijtje wat gelukkig steeds meer door begint te dringen in de behandeling van vrouwen met ASS. Maar het leed, de vervreemding, de zelftwijfel, de zelfhaat, de vertwijfeling zijn niet te beschrijven en vreten zich vaak in stilte een weg in de psyche van vrouwen met autisme tot de kwellende vraag ‘waarom ben ik zo raar?’ je bewustzijn domineert.

De coping mechanismen die vrouwen gebruiken om hiermee om te gaan zijn eigenlijk nooit toereikend. Tegen hun zin toegeven om hun partner tevreden te houden. Denken ‘als ik het maar vaak genoeg doe, wen ik er misschien wel aan’.  In een relatie met een partner die goeie zin had om het zo maar even te zeggen, ging het steeds meer draaien om ‘hoe houd ik hem tevreden terwijl ik zo weinig mogelijk plat hoef te gaan?’.  ‘Ik voel me wel oke nu, laat ik het nu maar doen dan hoeft het straks niet’.   Ik was mijn leven om het geslachtsdeel van mijn partner heen aan het draperen en ik merkte pas dat die dynamiek er was toen hij voorbij was omdat ik de relatie heb beëindigd. De opluchting toen de druk van seks ‘moeten’ hebben omdat er een relatie was, voorbij was, was immens. Voor de duidelijkheid: ik ben niet aseksueel. Maar de behoeften van mezelf en die van mijn partner op elkaar afstemmen bleek ondoenlijk. Ik ben ver, veel te ver gegaan om te proberen een ‘normale’ partner te zijn. Ik ben in iedere relatie die ik heb gehad bij de gynaecoloog, de psycholoog of de seksuoloog geweest. Soms tegelijk, om maar te fixen was er in godesnaam mis was met een gezonde jonge vrouw. De druk om dat te doen was op zichzelf al een grensoverschrijding. Ik voelde een dwang. Om een relatie te kunnen hebben moest ik aan een bepaalde norm van ‘normaalheid’ voldoen en omdat ik dat niet deed, moest er iets aan me gebeuren. Mea culpa. ‘Het’ lukt niet. Ik heb gezocht in alle hoeken van mijn kindertijd om mijn ‘intimiteitsprobleem’ te fixen. En het bleef niks. Het is geen seksueel geweld, geen aanranding, geen misbruik. Maar ik ging eraan kapot. En ik was me er in al mijn relaties ook niet van bewust dat ik eigenlijk al te erg gepantserd was. De impact van de dynamiek in  die relaties drong pas achteraf tot me door. Na afloop van iedere relatie  heb ik een periode van reflectie doorgemaakt waarin ik me realiseerde wat ik in het vervolg dus niet meer moest doen. En hoe groot mijn probleem met het aangaan van intimiteit en seksuele relaties was, drong geleidelijk tot me door. Misbruik? Nee. Grensoverschrijding? Ja. Oorzaak: Mens zijn en met vallen en opstaan leren.

Het probleem was niet dat er een probleem was. Het echte probleem was dat ik weigerde mezelf te accepteren zoals ik was. Het echte probleem was dat ik mijn eigen grenzen niet wilde erkennen. En een ander probleem was dat mijn partner dacht het recht te hebben mijn grenzen te verbouwen zodat ik kon doen wat hij graag wilde.  Beide zijn respectloos.

 

stop-shy-cover-hide-color-girl-female-lady

Wanneer een ‘grens’ wordt overschreden is individueel bepaald

Ik probeerde mezelf te forceren om te voldoen aan een maatschappelijk ideaalbeeld van seks. Maar dat ideaal past niet bij mij. Onze cultuur heeft een obsessie met seks en we hebben te kampen met een vrouwonvriendelijke seksuele cultuur. Dat betekent dat de cultuur die onze samenleving rondom seks heeft ontwikkeld, niet aansluit bij hypergevoelige mensen en dan zeg ik het nog heel voorzichtig. Het is oké om niet van flirten te houden. Er zijn meer manieren om contact te leggen dan versierd worden met de perfecte openingszin. Gelukkig wel! Het is oke om er niets van te moeten hebben als een vreemde je aanraakt.

Nederland baarde weer eens opzien in het buitenland: wij geven seksuele voorlichting aan kleuters! Over de grenzen dachten er mensen serieus dat wij vijfjarigen standjes uitleggen. Waar gaat het om? Pietje en Marietje hebben een arm om elkaar heen. En dat vinden ze fijn. Op een gegeven moment vindt Marietje het genoeg geweest. Mag Pietje dan doorgaan omdat hij het fijn vindt? Nee, want Marietje zegt ‘nee’ en Marietje is de baas over het lijf van Marietje. Ik wou dat ze het mij hadden uitgelegd op die leeftijd. Grenzen op Jip-en-Jannekeniveau. Wat jíj voelt bepaalt wat je doet, niet wat iemand anders wil. Daar begint het mee. Onze cultuur van een norm opleggen aan iedereen in het algemeen en een norm van zelfopoffering aan vrouwen in het bijzonder is toxisch. En het is tragisch dat vrouwen en massa met verhalen naar buiten komen over wat hen is overkomen. Dat dat zo lang heeft moeten duren. Dat ze er soms nog niet serieus mee worden genomen. Maar laten we alsjeblieft de uitnodiging oppakken om grenzen weer als een individueel bezit in plaats van een collectieve norm te gaan zien. ‘Grenzen’ gaat verder dan fysieke grenzen over wat je toelaatbaar vind qua aanraking. Grenzen stellen betekent ook dat je de reikwijdte van jouw seksuele bandbreedte erkent en afbakent.

 

aids-1886383__340

Zelfacceptatie

Om maar niet meer gekwetst te worden is het gemakkelijk om alleen te blijven en met niemand meer een relatie te beginnen, je seksualiteit de rug toe te keren en jezelf bezig te houden met je interesses. Voor veel aspergers (m/v) is dat een gebruikelijke strategie. Maar een leven zonder intimiteit heeft een prijs. Je staat los van een wezenlijk onderdeel van mens-zijn. Soms is het voor even de beste keuze. Om je weer bewust te worden van wie je zelf ook al weer was. Om een pas op de plaats te maken. Om je wonden te helen en weer verder te gaan.

Geen enkele keuze werkt in je voordeel als je jezelf niet accepteert. Zowel tegen je zin in een relatie blijven om je normaal te voelen als uit angst alleen blijven. Jezelf accepteren hoeft niet te betekenen dat je blij bent met hoe je in elkaar zit. Het betekent dat je niet langer vecht tegen je aard en probeert die te veranderen. Natuurlijk hoef je het niet leuk te vinden dat seks een struikelblok is of dat een relatie er misschien wel helemaal niet in zit of dat, wanneer je getrouwd bent, er altijd spanning over intimiteit zal blijven. Op het moment dat je jezelf gunt dat je bent wie je bent, ontstaat de ruimte om voor jezelf te kiezen. Je zult nooit voor jezelf gaan kiezen zolang je nog in gevecht bent met jezelf. Voor jezelf kiezen betekent aanvaarden dat het is zoals het is. Soms met moeite, soms kost dat een traantje, soms is het lange, moeilijke weg. Maar pas wanneer je je verzet tegen jezelf opgeeft, kun je keuzes maken die helend zijn voor jou. Omarmen kan soms een brug te ver zijn, maar als je berust kun je naar heling toe gaan werken. En misschien komt het omarmen dan ooit nog wel. Maar de eerste stap in het stoppen van dit soort ervaringen is je eigen ik serieus nemen en voor jezelf bepalen dat dit niet hoeft.

 

 

 

 

 

 

 

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Bewaren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *